УЛС ТӨРИЙН МӨЧЛӨГИЙН ОНОЛЫН ТУХАЙД

Улс төрийн сэтгэлгээн дэх мөчлөгийн онолын үндэс

Цикл буюу мөчлөгт хөгжлийн хандлагыг баримтлагчид манай ертөнцөд цаг хугацаанаас ангид орших зүйл нэгээхэн ч байхгүйтэй адил мөчлөгөөс ангид үзэгдэл үйл явц үгүй хэмээн нотолдог. Цаг хугацаанд өрнөж буй үйл явдал, үзэгдэл шугаман биш харин мөчлөгт чанартай байдаг гэнэ. Энэ үүднээс улс төр нийгмийн чухал үзэгдэл болохын хувьд мөчлөгт чанарыг агуулдаг талаар үзэл хандлага бий. Улс төрийн үйл явц хийгээд улс төрийн тогтолцооны өрнөл хөгжил ба цаг хугацааны харилцан хамаарлын асуудлыг эртнээс судалж иржээ.

УЛС ТӨРИЙН ЦАГ ХУГАЦААНЫ ТУХАЙД

“Монголын эзэнт гүрний үе”, “Цөвүүн цаг”, “Олноо өргөгдсөний 5-р он”, “Социализмын эрин”, “Цэдэнбалын үе”, “Ардчилсан шилжилт”, “Их эвслийн засгийн газар” гэх мэт нийгэм-улс төрийн тодорхой үйл явдал, эрин цагийг тодорхойлсон ойлголтыг хүн бүр сонсож дуулж байсан биз ээ. Цаашлаад, “улс төрийн хроник”, “улс төрийн мөчлөг буюу циклийн үзэл баримтлал”, “улс төрийн цаг хугацаа”, “улс төрийн урт хугацааны мөчлөгийн онол” зэрэг нэр томъёо, ухагдахуун мэргэжлийн зохиол бүтээлд явцуу хүрээнд ашиглагдаж байдаг. Улс төрийн орон зай, цаг хугацааны нарийн төвөгтэй үзэгдэл, үйл явцыг томъёолж, тайлбарлах замаар нийгмийн хууль зүй тогтлыг нээж таних оролдлого сэтгэгчид, эрдэмтэн судлаачдын дунд нилээн эрт үеэс хийгдэж ирсэн юм. Ингээд “улс төрийн цаг хугацаа, орон зайн” тухай нарийн төвөгтэй ойлголтын талаар цуврал өгүүлэл бэлтгэж буйн эхнийхийг хүргэж байна. 

УЛС ТӨР МЭРГЭЖИЛ БОЛОХ НЬ

Улс төрч бол нийгмийн хөдөлмөрийн хуваарьт чухал байр суурьтай мэргэжил юм. Хүн төрөлхтний хамгийн эртний ажлын нэг гэж тооцогддог энэхүү мэргэжил сайнаасаа илүү муу  нэрийг олонтаа дагуулдаг. Ямартай ч орчин үеийн олон талт, улам бүр нарийсан чамбайрч буй нийгэм нь хөдөлмөрийн олон янзын хуваарийг шаардах болсон нь улс төрийн салбарт ч үйлчлэх болжээ. Өдгөө улс төрч гэдэг нь тун ерөнхий шинжтэй төдийгүй улс төрийн талбарт ажиллаж буй цор ганц мэргэшсэн этгээд биш гэдэг нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. 

УЛС ТӨРИЙН АНТРОПОЛОГИ БА ҮНДЭСНИЙ ҮЗЭЛ

Улс төрийн ухаанд улс төрийн антропологи гэх салбар хөгжөөд багагүй хугацаа өнгөрч байна. Харин манай оронд улс төрийн ухаан шинэ тутам хөгжиж буйтай холбоотойгоор хавсрага салбаруудыг гүнзгийрүүлэн судлах асуудалд хоцорч яваа нь үнэн. Улс төрийн үзэгдэл, үйл явц үндэсний ухамсар сэтгэлгээний онцлогтой салшгүй холбоотой хөгжиж ирсэн нь тодорхой. Монголын улс төрийн орчин цагийн өрнөл хөгжлийг ард түмний уламжлал, соёл, үнэт зүйлтэй холбон авч судлах нь шинжлэх ухааны хувьд төдийгүй практик олон учир холбогдолтой юм. 

УЛС ТӨРИЙН БИЛЭГ ТЭМДЭГ

Дайнд эсрэг талаа буюу дайснаа дарсны хамгийн эхний илэрхийлэл нь аль нэг албан бичиг цаас биш харин дайсныхаа туг далбааг өвдөглөн буулгаж, өөрийн далбааг өндрөөс өндөрт мандуулах явдал байдаг. Туг, далбаагаа мандсаныг харсан цэрэг дайчид урамшин, улам зоригждог бол эсрэг талын этгээдүүдийн хүч аяндаа замхран арилдаг.
 

Улс төр бол билэг тэмдэг. Мэдээж бодлого боловсруулах, хууль батлах, асуудал хэлэлцэх, марган мэтгэлцэх, бүтээн байгуулах гээд бодит үйл ажиллагаанууд зөндөө бий. Гэхдээ улс орны тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, улс төрийн хүчнүүдийн сонгуулийн өрсөлдөөн, ялалт ялагдал, дипломат ёс, үндэсний баяр наадам зэрэг нь бүхэлдээ билэг тэмдгээр дамжин илрэх хийгээд ерөөс бүхэлдээ билэг тэмдэг л байдаг. 

ПОСТМОДЕРН УЛС ТӨР АЙСУЙ

Нийгмийн улс төрийн өдөр тутмын амьдралд "гал тогоо" тойрсон хэрүүл маргаан, хэлэлцүүлэг байнга болж байдгийг ёстой л балчир настнууд нь хүртэл гадарлаж байдаг. Улс орон, дэлхий дахин хөгжлийн талаар асуудалтай холбоотой иргэд, улс төрчдийн маргаан мэтгэлцээн нь улс төрийн өөрчлөлт хөгжлийн ойрын болон холын хандлагыг тодорхойлж байдгийг хэн бүхэн мэднэ. Өрнөж буй асуудлын дотроос нь анзаарч хэлэлцэх нь нэг асуудал. Гаднаас нь буюу хөндлөнгөөс харж судлан асуудал дэвшүүлэх нь харин тусдаа хэрэг. Улс төрийн амьдралын хэтийн төлөвийн талаар жирийн иргэдийн хандлагаас гадна эрдэмтэн судлаачид, сэтгэгчдийн философи, онолын маргаан хэлэлцүүлэг давхар өрнөж байдгийг сануулах нь илүүц зүйл. Ингээд алс ирээдүйн дэлхий дахины улс төрийн хэтийн төлөв хаашаа явж буй талаар постмодерн хэмээх хандлагын үүднээс асуудал дэвшүүлсэн өгүүллийг бэлтгэн хүргэж байна аа.

ПАРАПОЛИТИК

Параполитик (parapolitics) хэмээх нэр томъёог Оксфордын их сургуулийн профессор Рагхаван Лир “Параполитик: хүний хотын зүг” (Parapolitics: Toward the City of Man) гэдэг бүтээлдээ анх хэрэглэсэн гэдэг. Уг ойлголт нь өөртөө эрх мэдэл, өөрийгөө хамгаалах, тогтвортой байдал зэрэг уламжлалт улс төрөөс илүү өргөн хүрээтэй үзэл санааг өөртөө агуулдаг байна.
 

Профессор Лейрийн үзэж буйгаар пара-улс төр нь улс төрийн асуудал хийгээд улс төрийн систем болон зарчмын хил хязгаараас илүү ул суурьтай эргэн шинжлэх үйл явц ажээ. Энэ утгаараа пара буюу далд улс төр нь  бидний ойлгож хэвшсэн тэрхүү уламжлалт улс төрөөс хэтэрхий өргөн хүрээтэй ойлголт ажээ. 

ХОТЫН УЛС ТӨРИЙН ДЭГЛЭМИЙН ОНОЛ

Хот сууринг хэрхэн төлөвлөж, барьж байгуулдаг, тулгамдсан асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх, баялгийг хэрхэн оновчтой хуваарилах, иргэдийн аюулгүй, эрүүл таатай орчинд хэрхэн амьдруулахын тулд юу хийвэл зохих талаар хөөрхөн ойлголт өгдөг компьютерийн тоглоомууд (Cities XL, Virtual city, Virtual villagers, Build a Lot 4, Real Estate Empire) олноор зохиогдож, хүүхэд залуучууд төдийгүй насанд хүрэгчид өргөнөөр тоглоцгоодог.  

ЦАХИМ АРДЧИЛЛЫН ДАВАЛГАА

Орчин үеийн аж үйлдвэржсэн нийгэмд ардчиллын гурван давалгаа өрнөсөн тухай онолын болон судалгааны түвшинд эрдэмтэн судлаачид олон талаас нь баталсаар ирсэн.

Ардчиллыг  нийгэм улс төрийн шинэ тутам тогтолцоо, арга механизм гэдэг талаас үзвэл 4 дэх давалгаа аль хэдий ч эхэлж, хүчтэй өргөжиж байна. Энэ бол цахим ардчиллын давалгаа.

БАЙН БАЙСААР БҮХ ДЭЛХИЙГ БҮРХЭХ ПОП

Дээрх гарчиг танил харагдаж байна уу? Тийм, энэ бол манай суут зохиолч Д.Нацагдоржийн “Октябрь” шүлгийн нэг шад. Тэрээр:
 Баруун Европ, Америкийн үйлдвэрчинд үлгэр болоод 

                                                 таван тивийг бүрхэх Октябрь

 Байн байсаар бүх дэлхийн Октябрь болж,  хуучин байдал  
 бүхэн  цөм өөрчлөгдөөд гагцхүү наран хэвээр мандана 

гэж шүлэглэсэн байдаг. Нацагдорж хэмээх хүн өдгөө байсан бол “Октябрь” биш харин “Поп” хэмээх шүлэг зохиох байсан гэдэгт итгэлтэй байна. Тухайн үеийн дэлхий дахины өнгө өөрчлөгдөж, хоёр том нийгэм-соёл хоорондоо өрсөлдөх болно гэдгийг манай шинэ үеийн уран зохиолын пионер мэдэж, мэдэрч байсан нь ойлгомжтой. Харин хагас зуун жилийн дараа аль нь ялахыг тэр мэдэж чадахгүй байсан нь ойлгомжтой. 

УЛС ТӨРИЙН НАРРАТИВ ОРШВОЙ

Улс төрийн асуудал, үйл явдалтай холбоотой сэдвийг тойрсон мэргэжлийн судлаачдын хэлэлцүүлэг, маргаанд үзэл суртал, уриа лоозон, мессэж, улс төрийн технологи, PR зэрэг ойлголтууд зонхилж буйгаас гадна өдгөө нарратив хэмээх нэр томъёо ихэд “моод”-онд орох болж.
 

Тэгээд хэд хоног нарратив гэдэг нэр томъёог ойлгож таних гэж жаахан цаг барлаа. Гэвч их тааруу үр дүнтэй. Ямар ч гэсэн уг ойлголтын мөн чанар юу болох, улс төртэй хэр холбогдох талаар өөрийн жаахан жуухан ойлгосноо та бүхэнтэй хуваалцъя гэж шийдэв.